Posted in Պատմություն

Բագրատունյանց Հայաստանի արքանները

  1. Աշոտ 1 — 885-890թթ
  2. Սմբատ 1 — 890-914թթ
  3. Աշոտ 2 Երկաթ — 914-928թթ
  4. Աբաս 1 — 928-953թթ
  5. Աշոտ 3 Ողորմված — 953-977թթ
  6. Սմբատ 2 Տիզերակալ — 977-990թթ
  7. Գագիկ 1 — 990-1020թթ
  8. Հովաննես-Սմբատ և Աշոտ 4 — 1021-1041թթ
  9. Գագիկ 2 — 1042-1045թթ

1045թ Բագրատունյանց թագավորության անկումը

Advertisements
Posted in Պատմություն

Աշոտ Երկաթ 914-928

Իշխանություն 914 թ — 928 թ
Լրիվ անուն Աշոտ Բ Բագրատունի
Ծննդավայր ԲագարանԱրմավիրի մարզՀայաստան
Մահացել է՝ 928
Վախճանի վայր ԵրազգավորսՀայաստան
Թաղվել է՝ Բագարան
Ազգություն հայ
Հարստություն Բագրատունիներ
Նախորդ Սմբատ Ա
Հաջորդող Աբաս Ա
Թագավորական Տուն Բագրատունիներ
Տոհմ Բագրատունիներ
պետական գործիչ
Հայր Սմբատ Ա Նահատակ
Կրոնական հավատքներ Հայ Առաքելական Եկեղեցի

Հայ ժողովուրդը հաճախ է իր սիրելի գործիչներին փառաբանել մակդիրներով. Մեծ, Բարեպաշտ, Աշխարհակալ և այլն, որ վկայել է տվյալ գործչի աշխատանքը, նրա նվիրումը, պայքարը: Աշոտ Բ Բագրատունի արքայի (914-928) Երկաթ մականունը վկայությունն է նրա երկաթյա ամրակուռ կամքի. կամք, որ ուղղորդեց հայրենանվեր արքային իր ազատագրական պայքարում: Աշոտ Բ Բագրատունուն ծանր գահակալություն բաժին հասավ: Նա ավագ որդին էր և թագաժառանգը Սմբատ Ա արքայի (890-914), որը, պայքարելով արաբական տիրակալության դեմ, եղերական մահ ունեցավ: Խաբեությամբ ձեռք գցելով Սմբատ Ա-ին` արաբները նրան տանջամահ արեցին, գլխատեցին Դվինում և մարմինը խաչեցին: Թվում է, թե այս պայմաններում երիտասարդ թագաժառանգը կվհատվի և անձնատուր կլինի թշնամու ողորմածությունը: Բայց ոչ: Աշոտ Երկրորդն իր երկաթե կամքի ու քաջության շնորհիվ սուր ճոճեց թշնամու դեմ և հաղթեց: Աշոտ Երկրորդի մասին առաջին հիշատակությունը վերաբերում է 910 թ., երբ նա իր Մուշեղ եղբոր հետ Նիգ գավառում` Ձկնավաճառի ճակատամարտում, առաջնորդեց հայոց բանակը Հայաստան ներխուժած Ատրպատականի Սաջյան Յուսուֆ ամիրայի դեմ: Այս ճակատամարտում հայոց բանակը ծանր պարտություն կրեց, արքայորդի Մուշեղը գերվեց և գլխատվեց թշնամու կողմից, իսկ Աշոտը զորքի մնացորդներով խույս տվեց Հայաստանի հյուսիսային գավառները:

Posted in Պատմություն

Բագրատունյաց թագավորության կազմավորումը: Աշոտ 1-ին

Բագրատունիների թագավորությունը (IX-XI դարեր): 851 թ. Հայոց իշխան Բագրատ Բագրատունու և 852 թ. նրա որդիների՝ Աշոտ և Դավիթ Բագրատունիների, ինչպես նաև Սասունի իշխան Հովնան Խութևցու գերևարումից հետո հայոց իշխանի պաշտոնն ստանձնեց սպարապետ Սմբատ Բագրատունի Աբլբասը (852-855): Բայց 855 թ. նա ևս ձերբակալվեց և աքսորվեց Սամառա:

Հայաստանից արաբական զորքերը դուրս բերելուց հետո խալիֆայությունը 855 թ. հայոց իշխան ճանաչեց Սմբատ ԲագրատունուՍմբատ Բագրատունի35-ամյա որդուն՛ Աշոտ Բագրատունուն: Խալիֆայությունր  859 թ. Աշոտ Բագրատունուն հանձնարարեց նաև Արմինիայում հարկագանձման գործը: 861 թ. Մութավաքիլ խալիֆայի սպանությունից և գահակալական նոր կռիվների բորբոքումից հետո մի շարք երկրներ անկախացան խալիֆայությունից: Հայաստանում և Անդրկովկասում իր ազդեցությունը պահպանելու մտահոգությամբ խալիֆայությունը 862 թ. Աշոտ Բագրատունուն ճանաչեց Հայոց, Վրաց և Աղվանից իշխան` նրան վերապաելով նաև հարկերի գանձման իրավունքը: Նույն թվականին Աշոտ Բագրատունին հայոց սպարապետության գործակալությունը հանձնեց իր կրտսեր եղրորը՝ Աբաս Բագրատունուն; Բագրատունիների տիրույթները գավթելու ծրագրով արաբական մի զորաբանակ՝ Ջահապ ամիրայի գլխավորությամբ, 863 թ. ներխուժեց Արշարունիք: Սակայն Աբաս սպարապետը 40 հազարանոց հայկական բանակով գլխովին ջախջախեց թշնամուն: Աշոտ Բագրատունին 860-ական թթ. կարգավորեց կառավարման մարմիններր, իր գերագահությանների  ներքո համախմբեց Հայաստանի և Անդրկովկասի ազդեցիկ իշխանական տոհմերը, վարեց խոհեմ ներքին և արտաքին քաղաքականություն:

Posted in Պատմություն

Ռուսկայա Պռավդա

Ռուսիայի հնագույն իրավական օրենսգիրքը։ Ռուսկայա Պրավդան հիմնված է Հին Ռուսիայի բանավոր օրենքների և սովորութական իրավունքի վրա։

Ռուսկայա Պրավդան բովանդակում է քրեական, ժառանգության, առևտրական և դատավարական իրավունքի նորմեր։ Այս փաստաթուղթը արևելյան սլավոնների իրավական, սոցիալական և տնտեսական հարաբերությունների գլխավոր աղբյուրն էր։

Հայտնի է համառոտ, ընդարձակ և կրճատ խմբագրություններով։ Ռուսկայա պրավդաում արտացոլվել է հասարակական-քաղաքականության հարաբերությունների զարգացումը 11—13 դարերում․։ Ռուսկայա պրավդաի հիմքն են կազմել ռուս․, ուկրաինական, Բելառուս, և լիտվաի իրավունքները, սովորութային իրավունքը, իշխանական օրենսդրությունը, դատական պրակտիկան։ Ռուսկայա պրավդա մեծացնում էր համայնքի պատասխանատվությունը նրա տերիտորիայում կատարվող իշխանական դրուժինայի անդամների, պաշտոնատար և այլ անձանց սպանությունների, խիստ պատիժներ նախատեսում տնտեսական շինությունները հրդեհելու, անտառները դիտավորությամբ ոչնչացնելու, հարուստների գույքի նկատմամբ կոլեկտիվ ոտնձգություններ կատարելու համար։

Posted in Պատմություն

Հուստինիանոս Ա

Հուստինիանոս Ա Փլավիոս Պետրոս Սավվատիոս ծնվել է մայիսի 11, 482թ․, Տաուրեզիում, Դակիայի դիոցեզ – նոյեմբերի 14, 565թ․, Մահացել է Կոստանդնուպոլիս, Բյուզանդական կայսրություն, բյուզանդական կայսր 527 թ-ի օգոստոսի 1-ից մինչև իր մահը՝ 565 թ.։ Ձգտել է վերականգնել Հռոմեական կայսրության երբեմնի հզորությունն ու տարածքը։ Բյուզանդական զորքերը, զորավարներ Բելիսարիուսի, հայազգի Նարսեսի և ուրիշների գլխավորությամբ, վերագրավել են Արևմտյան Հռոմեական կայսրության մի շարք տարածքներ, պատերազմել Սասանյան Պարսկաստանի, սլավոնների դեմ։

Հուստինիանոս Ա-ն, Բյուզանդական Հայաստանի հասարա-քաղաքական յուրատեսակ կարգը վերացնելու և հռոմանականացնելու նպատակով, ձեռնարկել է զինվորական, վարչական և տնտեսական բարեփոխումներ։ 529-ին Փոքր Հայքը, Սատրապական Հայաստանը և Ներքին Հայքը միավորել է զինվորական մեկ շրջանի մեջ՝ մագիստրոսի գլխավորությամբ։ 536-ի մարտի 18-ի հրովարտակով ստեղծել է վարչական 4 միավոր՝ Ներքին կամ Ներքնագույն, Երկրորդ, Երրորդ և Չորրորդ Հայքեր։ Հայ նախարարական դասը կազմալուծելու համար փոխել է ժառանգության կարգը՝ ժառանգելու իրավունք արտոնելով նաև ընտանիքի իգական սեռի անդամներին։ Վերակառուցել է հայկական հին քաղաքները՝ Կարինը, Մալաթիան, Սեբաստիան, Անարզաբան և հիմնել նորերը՝ կայսրության արևելքում առևտուրն ու արհեստագործությունը զարգացնելու, բյուզանդական տիրապետությունն ամրապնդելու նպատակով։ Հայտնի է նաև իր շինարարական գործունեությամբ, որի թագն ու պասկն է հանդիսանում Կոստանդնուպոլսում Սուրբ Սոֆիայի տաճարի կառուցումը։

Posted in Պատմություն

Կառլոս Մեծ

Կառլոս Մեծ (XIX դարի պատկեր)

Ծնվել է՝ 2 ապրիլի, 747
Ծննդավայր Ֆրանկական թագավորություն
Մահացել է՝ հունվարի 28, 814 (տարիքը 66)
Վախճանի վայր Աախեն

Կառլ I Մեծ, ֆրանկների արքա 768 թվականից, լանգոբարդների արքա 774 թվականից, Բավարիայի դուքս 788 թվականից, Արևմուտքի կայսր 800 թվականից։ Պիպին Կարճահասակի ավագ որդին։ Նրա անունով Պիպինների հարստությունը սկսվել է կոչվել Կարոլինգյան։ Կառլոսը «Մեծ» է հորջորջվել դեռևս կենդանության օրոք։

Կառլոս Մեծը պատմության մեջ նշանավոր միապետներից մեկն է։ Գահակալության վերջին տարիներին նրա իշխանությունը տարածվում էր ամբողջ Կենտրոնական և Արևմտյան Եվրոպայի վրա՝ Հյուսիսային ծովից մինչև Միջերկրական և Ատլանտյան օվկիանոսից մինչև Ադրիատիկ ծովի արևելյան ափը։ Կառլոսը արշավանքներ է կատարել Իսպանիա և Արևելյան Եվրոպա, իսկ Բալկաններում մոտեցել է անմիջականորեն Բյուզանդական կայսրության տիրույթներին։

Կառլոս Մեծը ոչ միայն նշանավոր զորավար էր, այլ նաև փայլուն վարչարար, որը արտառոց արդյունավետությամբ կառավարում էր իր հսկայական և բարդ կառուցվածք ունեցող տիրույթները։ Նա անց է կացրել բազմաթիվ տնտեսական և ագրարային բարեփոխումներ, հովանավորել է կրթությանը, ակտիվորեն մասնակցել է բարդ եկեղեցական հարցերի լուծմանը։

Posted in Պատմություն

Բարսեղ Ա Մակեդոնացի

Բարսեղ Ա Մակեդոնացի
Solidus-Basil I with Constantine and Eudoxia-sb1703.jpg

Ծննդաթիվ 811թ․
Ծննդավայր ԱդրիանուպոլիսԲյուզանդական կայսրություն
Վախճանի օր Օգոստոսի 29 886թ
Վախճանի վայր ԿոստանդնուպոլիսԲյուզանդական կայսրություն
Քաղաքացիություն Բյուզանդական կայսրություն
Ամուսին Էուդորկիա Ինգերիա
Զբաղեցրած պաշտոններ Բիզենտայնի կայսր և Պրստոստրատոր
Երեխաներ Լևոն  VI, Ալեքսանդր

Բարսեղը ծնվել է Բյուզանդիայի Մակեդոնիա թեմ  գաղթած հայ ընտանիքում շուրջ 811 թ.։ Սկզբնաղբյուրների տվյալներով՝ Բարսեղի հայկական ծագումն անվիճելի է։ Շատ հետաքրքիր է այդ տեսակետից 10-րդ դարի առաջին կեսում գրված «Եվթիմիոսի վարքը», որտեղ գրված է հետևյալը. «Վասիլը խնամակալ է թողնում Ստիլիանոսին, որին հայերեն Զաուցես էին անվանում, որովհետև նա էլ էր մակեդոնացի և ծագումով հայ, ինչպես և ինքը»: Իսկ Սիմեոն Մագիստրոսը տալիս է Վասիլի արտաքինի նկարագրությունը՝ իրար միացած հոնքեր, սև աչքեր, թուխ դեմք, ինչը ցույց է տալիս, որ ավելի ուշ շրջանի արաբական հեղինակների տված տեղեկությունը, թե Վասիլը սլավոն էր, սխալ է և մենք գործ չունենք սլավոնական տիպարի հետ։

Բարսեղ Ա-ի կյանքի վաղ շրջանը

Վասիլ Ա-ի՝ իր պապի մանկության տարիների մասին պատմում է, որ ծնողները զբաղվում էին երկրագործությամբ Ադրիանուպոլիս քաղաքում։ Նրա կրթությամբ ու դաստիարակությամբ զբաղվում է հայրը, և Վասիլը հասունանալով աչքի է ընկնում իր քաջությամբ, խոհեմությամբ, ֆիզիկական ուժով ու մարմնի գեղեցիկ կառուցվածքով։ Վասիլի պատանեկության տարիներին, սակայն, հայրը վախճանվում է, և մոր ու եղբայրների խնամքի հոգսն ընկնում է Վասիլի ուսերին։ Նա երկրագործության բերած եկամուտները չնչին է համարում և որոշում մեկնել մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս, ցուցաբերել իր կարողությունները և ծառայության անցնել։ Այսպես հաղորդում է Կոստանդին Ծիրանածինը, իսկ Սիմեոն Մագիստրոսը նշում է, որ Վասիլը, նախքան Կոստանդնուպոլիս գնալը, ծառայում էր Մակեդոնիայի բանակաթեմի զորավար Ցանցեսի մոտ։ Այս պատմիչը նաև նշում է, որ Վասիլը թագավորանիստ քաղաք գնալիս 25 տարեկան էր։

Posted in Պատմություն

850-855թթ. ապստամբությունը և Հայաստանի փաստական անկախության հաստատումը

Հայաստանի ինքնավարությունը վերացնելու և հարկային լուծը վերականգնելու հանձնարարությամբ 849թ. երկիր ուղարկվեց Աբուսեթ ոստիկանը: Բագարատ Բագրատունին, հակառակ ընդունված կարգի, չներկայացավ ոստիկանին, այլ մեծարժեք ընծաների հետ նրան ուղարկեց հավաքված հարկերը:

Արաբ ոստիկանն ստիպված եղավ դրանով բավարարվել և հետ դառնալ: Պատճառն այն էր, որ Հայաստանի հարավային նահանգների նախարարները ռազմական դաշինք էին ստեղծել միմյանց հետ և դարձել խիստ վտանգավոր: Հեռանալով երկրից՝ Աբուսեթն իր հետ տանում էր հայ իշխանների վերաբերյալ տեղի մահմեդական բնակչության բողոքագրերը: Այնուամենայնիվ, նա արաբական զորքը տրամադրեց երկու զորավարների՝ կարգադրելով ասպատակել Տարոնն ու Վասպուրականը և բռնությամբ հավաքել հարկերը: Բագարատ Բագրատունու և Վասպուրականի իշխան Աշոտ Արծրունու գլխավորությամբ հայկական միացյալ զորքը ջախջախեց արաբներին: Արաբներն այլևս չէին կարող անտարբեր լինել: 850թ. նրանց հերթական արշավանքը գլխավորեց ճանապարհին մահացած Աբուսեթի որդի Յուսուփը: Վերջինս, մտնելով Հայաստան, ասպատակ սփռեց Վասպուրականում, ապա իր մոտ կանչեց Բագարատ Բագրատունուն՝ նրան խոստանալով տալ Արմինիայի կառավարչի պաշտոնը: Սակայն Յուսուփը Խլաթում խաբեությամբ ձերբակալեց Բագարատ Բագրատունուն և շղթայակապ ուղարկեց Բաղդադ: Յուսուփն ավերածություններ գործեց Տարոնում, նրա բնակչությանը գերության քշեց կամ դաժան կտտանքների ենթարկեց: Այդ վայրագությունները, սակայն, անպատասխան չմնացին: Իրենց քաջությամբ հռչակված Խութ ու Սասուն գավառների լեռնականները Բագարատ Բագրատունու որդիների և Հովհան Խութեցու գլխավորությամբ հարձակվեցին արաբների վրա ու Մուշում նրանց գլխովին ջախջախեցին: Յուսուփը, որ պատսպարվել էր քաղաքի եկեղեցու գմբեթում, սպանվեց մի սասունցի երիտասարդի կողմից: Լեռնականների հաղթանակն այնքան փառավոր ու տպավորիչ էր, որ այն կազմեց «Սասնա ծռեր» ժողովրդական դյուցազնավեպի հիմքը: Արաբների դեմ սկսված ազատագրական պայքարը տարածվեց նաև Արմինիայի մյուս երկրներում:

Արաբական խալիֆայությունն ապստամբությունը ճնշելու համար մեծ բանակով 851թ. գարնանն ուղարկեց իր դաժանությամբ հայտնի, ազգությամբ թուրք Բուղային: Նրան կարգադրվել էր Հայաստանի բոլոր իշխաններին շղթայակապ արքունիք ուղարկել ու տիրել նրանց ունեցվածքին:
Բուղան սկզբում ներխուժեց Տարոն: Այնուհետև ձերբակալեց ապստամբության ղեկավար խշխաններին, սրատել տվեց բնակչության մի մասին, իսկ շատերին գերեվարեց: Նույն կերպ նա վարվեց ապստամբած Վասպուրականի տերերի հետ: Սակայն նա անկարող եղավ ճնշելու ապստամբությունը, որովհետև հայ իշխանները շարունակում էին համառ դիմադրել: 853թ. գարնանը Բուղան ավերեց Սյունիքը, այնուհետև Արևելյան Վրաստանը: Այստեղ, սակայն, նա լեռնականներից պարտվեց: Բուղան նույն ճակատագրին արժանացավ Արցախում, որտեղ Եսայի իշխանի գլխավորությամբ Քթիշ ամրոցի պաշտպանները մեկ տարի շարունակ հերոսական մարտեր էին մղում նրա դեմ: 855թ. Բուղան հետ կանչվեց: Նա հատկապես ձախողվել էր Վասպուրականում և հարկադրված ճանաչել Արծրունիների իշխանությունը:
850-855թթ. ապստամբությունը Արաբական խալիֆայության դեմ հայ ժողովրդի ամենահուժկու ու ամենամեծ ելույթն էր: Ապստամբությունը խորապես ցնցեց Հայաստանում արաբական տիրապետության հիմքերը և ուղի հարթեց հայկական պետականության վերականգնման համար:
Posted in Պատմություն

Ժողովուրդների Մեծ գաղթ

4-րդ դարի կեսերից մինչև 7-րդ դարն ընկած ժամանակաշրջանը կոչվում է Մեծ գաղթի կամ Ժողովուրդների Մեծ գաղթի շրջան անվանումով։ Հիմնարար նախադրյալ էր համարվում այն հանգամանքը, որ գաղթող բնակիչները թողնելով իրենց բնակավայրը ջերմաստիճանի պատճառով գաղթում էին այլ ավելի բարենպաստ տարածք։ Գաղթող ժողովուրդների թիրախը համարվում էր Հռոմեական Կայսրությունը։ Հռոմեական Կայսրության սահմանամերձ շրջաններում ապրող քոչվոր ժողովուրդների հիմնած իշխանությունների տնտեսությունը հիմնված էր էքստենսիվ եղանակի վրա։ Ուստի կարիքները հոգալու համար տվյալ ժողովուրդների մոտ պահանջներ էին ծնվում։ Այս երևույթը բացասական ազդեցություն ունեցավ ինչպես եվրասիական քոչվորների, այնպես էլ եվրոպական մյուս ժողովուրդների վրա։ IV-V դդ. տեղաշարժվեցին գերմանները և թյուրալեզու քոչվորները։ Մի փոքր ուշ նաև սլավոնները և ուգրոֆինները։

Posted in Պատմություն

Հուստինիանոս Ա կայսեր վերափոխումները

Դրությունն առանձնապես ծանրացավ, երբ Բյուզանդիայում գահ բարձրացավ Հուստինիանոս Ա կայսրը (527-565թթ.):

Նա նպատակ ուներ վերականգնելու Հռոմեական կայսրության երբեմնի տարածքը և հզորությունը: Հուստինիանոսի մղած պատերազմներին հարկադրաբար մասնակցում էին նաև հազարավոր հայեր: Պատերազմների հետևանքով Արևմտյան Հայաստանը զրկվում էր իր զինուժից և հետզհետե թուլանում:

Հուստինիանոսի կառավարման շրջանում Բյուզանդիան վճռական փորձ կատարեց վերացնելու հայկական երկրամասերի տեղական ազգային առանձնահատկությունները: Այդ նպատակով միատեսակ կառավարում մտցվեց բոլոր հայկական երկրամասերում: Կայսրը նաև նպատակ էր դրել լիովին վերացնելու սատրապական Հայաստանի և Ներքին Հայքի հայ նախարարների արտոնյալ վիճակը: Իր կառավարման առաջին տարիներին նա հայ իշխաններին զրկեց զորք ունենալու իրավունքից՝ ստեղծելով Արևելքի ռազմական կուսակալությունը: Դրանով չբավարարվելով՝ կայսրը նոր վարչական բաժանումներ կատարեց՝ ամենուր մտցնելով բյուզանդական օրենքներ: Բյուզանդական Հայաստանի տարածքը բաժանվեց չորս մասի, որոնք ստացան Առաջին, Երկրորդ, Երրորդ և Չորրորդ Հայք անվանումները: Չնայած հայկական անվանումներին, դրանք սովորական բյուզանդական պրովինցիաներ էին և կառավարվում էին բյուզանդական պաշտոնյաների կողմից: